چکیده
هنر معماری در ایران از سابقه ای کهن برخوردار است و در هر زمان دستهای توانا، ذهن خلاق و ذوق و سلیقه مردم هنر دوست این سرزمین، پدیده های شگرفی بوجود آورده که در بسیاری از موارد، اصول آن ریشه هنر معماری جهان شده است. پاره ای از این آثار در گوشه و کنار کشور پهناور ایران حکایت از معماری باشکوه ادوار هزارساله را در قامت های استوار بناها نگهداری میکنند.
در معماری سنتی ایران بناها با توجه به هویت و فرهنگ ایرانی و قومی شکا گرفته اند و هیچگاه ترکیب و معماری بنا بر خلاف باور های فرهنگی، دینی و قومی مردم آن ناحیه نبوده است. حتی تزیینات بکار برده شده نیز که از ارکان فرعی معماری بشمار می آیند، از این قاعده مستثنا نبوده اند.
در این بناها، ضمن حفظ هویت های فرهنگی در ساخت وساز، همواره پنج اصل مردم واری, پرهیز از بیهودگی, درونگرایی, نیارش و استفاده از مصالح بوم آورد (اصول کلی معماری ایرانی مطرح شده توسط استاد پیرنیا) رعایت شده است. بنابراین با استفاده از مصالح موجود در محیط و استفاده خردمندانه از زمین و محیط، ساخت وساز این خانه ها نیز در نهایت دقت و توجه بوده و از جنبه اقتصادی نیز با توجه به باورهای دینی و فرهنگی در خلوگیری از اسراف، نهایت دقت وکوشش به عمل می آمده است تا کار و هزینه اضافی بر صاحب کار تحمیل نشود.
آنچه در این بخش شایان توجه است این است که، بیشتر اصولی که در معماری پایدار نوین در قرن بیستم مطرح شد، در معماری سنتی و قدیمی این مرز و بوم در اقلیم های مختلف رعایت می شد، که خود موید تاثیر صحیح فرهنگ، دین و سنت های مردم ایران بر چگونگی ساخت و ساز و معماری در سده های پیشین بوده است. این همان اصولی است که در عصر حاضر به فراموشی سپرده شده و با دوباره آفرینی این اصول، منطبق با معماری معاصر، رویکرد جدیدی را در معماری معاصر ایران ایجاد خواهد نمود.

مقدمه
آب و هوا و نوع اقلیم در این نوع معماری ها همیشه مسئله ای بوده که انسانها طی هزاران سال تجربه با آن مقابله کرده اند. مسلما مشکلات زیادی برای زیست مردم نواحی اقلیمهای گرم و خشک و گرم و مرطوب، مانند مسئله آفتاب سوزان، گرمای زیاد و اختلاف درجه حرارت و نوسانات آن در روز و نقصان یافتن آن به مقدار قابل توجه در نسیمهای شب مورد توجه بوده است. تابستانهای سخت و زمستانهای سرد ناشی از محیط کویری و در مواردی، طوفانهای پر گرد و غبار و بادهای خشک و داغ و نامطبوع، انسان را بفکر چاره واداشته است. بشر با گذشت هزاران سال و کسب تجربه، راه حلهایی در اشکال گوناگون برای این امر مهم در دنیا و بخصوص در ایران پیدا کرده که هدف همگی آنها راحت سازی مکان زندگی فردی و دربرخی موارد اماکن اجتماعی نیز بوده است. امروزه با پیشرفت تکنولوژی، فناوری های جدید جایگزین این راه حلهای بومی گشته اند. اما این راه حل ها در پی خود مشکلاتی از قبیل آلودگی محیط زیست، مصرف بیش از حد سوخت های فسیلی و اتلاف انرژی های حرارتی و گرم شدن زمین و مشکلاتی از این قبیل را به همراه دارند. از این رو بروز کردن این راه حل های بومی و استفاده از آنها میتواند تا حد زیادی مصرف سوخت را کاهش داده و مشکلات زیست محیطی را نیز تا حد زیادی حل نموده و از ورود مواد آلوده و سمی به هوا جلوگیری کند. بدین ترتیب به ارتقاء کیفیت محیط زیست نیز کمک شایانی نماید.
توسعه پایدار
واژه توسعه پایدار از اواسط دهه 70 میلادی و پس از بحران نفتی سال 1973، بسیار بکار رفته است. امروزه، بحث توسعه پایدار، یکی از بحثهای بسیار مهم و رایج در سطح بین المللی است. سازمانها و نهادهای پر طرفدار محیط زیست در جهان و همچنین سازمان ملل از مهمترین ارگانهای دخیل در این امر هستند. بحث جدی و کارشناسانه در این مورد، پس از بحران مذکور، آغاز شد که نقطه اوج این بحثها، در سال 1992 به کنفرانس جهانی توسعه پایدار، معروف به "اجلاس زمین" در شهر ریودوژانیرو برزیل انجامید که بعدها به اجلاس ریو مشهور شد و در آن قطعنامه ای برای ارائه راه بردهایی در جهت توسعه پایدار کشورهای جهان صادر شد و کشورهای جهان ملزم به پیرویی از این قطعنامه شدند. 10 سال بعد، در سال 2002، کنفرانس دیگری در شهر ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی در سطح وزرای کشورها و کارشناسان محیط زیست برگزار شد و هدف آن تاکید بر مصوبات کنفرانس ریو و اجرایی تر کردن این مصوبات در سطح جهانی بود. مهمترین تعریفی که در اجلاس ریو از توسعه پایدار ارائه شده، بدین قرار است: توسعه ای که نیازهای کنونی بشر را بدون مخاطره افکندن نیاز نسلهای آینده، برآورده ساخته و در آن به محیط زیست و نسلهای فردا نیز توجه شود. هر چند تا کنون تعریفهای زیادی از توسعه پایدار ارائه شده، ولی محور تمامی آنها توجه به نسلهای بعدی، آینده محیط زیست و حفاظت از محیط زیست جهانی، بوده است. توجه به فرهنگ، ویژگیهای بومی و تجربیات گذشته، بهره گیری از انرژی های تجدید شونده و پرهیز از بکارگیری انرژی های تجدید ناپذیر از اصول توسعه پایدار است، گرایش به این مسئله در معماری معاصر ایران، که با تفکرات معماری سنتی فاصله زیادی گرفته است، امری ضروری بنظر می آید.

الگوهای معماری پایدار
امروزه ساختمانها نیز بخشی از محیط زیست ما را تشکیل می دهند و بخش اعظمی از آلودگی های زیست محیطی را ایجاد می کنند. البته نمی توانیم ساخت وساز را متوقف کنیم ولی با یک تفکر، طراحی وبرنامه ریزی دقیق، می توان ساختمانهایی ساخت که کمترین تاثیر منفی را بر محیط زیست ما داشته باشند. معماری پایدار یکی از ایده های برنامه ریزی و طراحی برای ساخت چنین ساختمانهایی است. بطور کلی در تعریف پایداری با سه رکن اصلی زیر روبرو هستیم:
• ارتقای کیفی زندگی و سلامت انسانها (نسل حاضر ونسل های آینده)
• تامین نیازهای انسان
• حفظ سیستم های اکولوژیکی و منابع انرژی
هدف کلی از طراحی پایدار در یک ساختمان این است که به واسطه بهره وری صحیح از انرژی و منابع طبیعی تاثیر سوء ساختمان بر محیط زیست کاهش یابد. یک طرح پایدار همزمان در پی رسیدن به ارزش های زیباشناختی، زیست محیطی، اجتماعی، اقتصادی، اخلاقی و معنوی است. بنابراین می توان الگوهای زیر را در معماری پایدار ارائه کرد:
• به حدافل رساندن بهره برداری از منابع تجدید ناپذیر و به کارگیری انرژی های طبیعی و تجدید پذیر
• ارتقاء کیفیت محیط زیست و گسترش محیط زیست طبیعی
• از بین بردن یا به حداقل رساندن مصرف مواد آلوده و سمی
• حفظ هویت فرهنگی و قومی
• ترویج زندگی سالم
• استفاده خردمندانه از زمین و همگونی شکل ساختمان با محیط زیست
• اقتصادی بودن ساخت و ساز با استفاده از فناوری های جایگزین
• هماهنگ سازی ساختمان با محیط و تاحد امکان استفاده از روش های ساخت و ساز با مصالح بومی و طراحی و اجرای کارآمد
• جلوگیری از ایجاد آلودگی صوتی و هوا
بنابراین معماری پایدار بر خلق یک محیط سالم بر پایه بهره وری از منابع و اصول اکولوژیکی اهتمام می ورزد و با استفاده معقول و منطقی از منابع طبیعی و مدیریت مناسب بر ساخت و ساز، به حفاظت از منابع تجدید ناپذیر، کاهش مصرف انرژی های تجدید پذیر و ارتقاء کیفی زیست کمک خواهد کرد.
...

چاپ شده در ماهنامه مهندسی زیر ساخت ها - شماره 6 اسفند 1387

الهام حاتمی گلزاری- كارشناس ارشد معماری
مدرس دانشگاه آزاد اسلامی واحد شبستر،

Project: Museum of Performance and Design
Credit: Azadeh Omidfar
Date: Fall 2008
Course: Advanced Studio: Craig Scott

This museum project was centered on the multifaceted relationship between performance and design- ranging from aspects of performance as related to the performing arts to the architectural potential of performance in design. The design began by considering how function, structure, infrastructure, and program could occur simultaneously in elements. Working with physical models to find stable forms let me to the discovery of how the process of deformation allow for not only the separation of spaces to occur but also how other aspects of architecture including circulation and enclosure could also be considered in the deformation and the transformation. The spaces are formed through extrusions and deformation of the structural ribs forming the exterior

http://www.worldarchitecture.org/links/?http://mlab.cca.edu/?p=586

http://www.worldarchitecture.org/news/

...
اما چگونه است که از ساخته های اخیر خویش هرگز متاثر نمی شویم. غصه گذشته و گذشتگان را می خوریم و اینگونه از نفرت و زشتی که شهرهایمان را پر کرده است غافلیم. بافت های فرسوده را در کوچه پس کوچه های تنگ و قدیمی شهر نجویید؛ محله های جدید، مجتمع های مسکونی، خیابان های عریض با ساختمان های بلند و با ماندگاری بسیار، اما بیگانه از مردم، تهی از آرامش و امنیت و زندگی، را بنگرید؛ ساخته هایی از دهه گذشته کشورمان، دهه هفتاد، دهه سازندگی، خلاقیت و افتخار که در زمانی کوتاه، کارآیی و مقبلویت خود را در جامعه ایران از دست داده اند و حرفی برای گفتن ندارند، زیادی اند و تنها نمادی از نبود اندیشه و «صداقت» اند در فضای معماری ایران.
بدترین اتفاق زمانیست که چنین اندیشه هایی در بافت های تاریخی شروع به طراحی می کنند. نتیجه کار نه به عمر و تداوم آن بافت کمک می کند و نه حرف تازه ای که نگاه عابران را لحظه ای به خود جلب کند! نتیجه کار می شود برج جهان نمای اصفهان، یخجال صادقیه تبریز، خبابان شیراز مشهد و هزاران فاجعه دیگر که به اسم مرمت و بهسازی و به نیت کسب درآمدی بیشتر از جانب شهرداری و سایر ارگان های ذینفع، مناطق تاریخی شهر را به عنوان بافت های فرسوده اعلام می کنند و به زیر قلم تخریب و تاراج معمارن و شهرسازان می روند.
...
ادامه

شروعی دوباره:
پس از وقفه ای نسبتا طولانی با لطف و محبت دوست و برادر خوبم فرهاد گوران دوباره مشغول نوشتن شدم البته در مطبوعات. یاد صفحه زیباشهر همشهری و دنیای اقتصاد و دوستان و همکاران خوبم در هفته نامه نقش نو بخیر. کار روی کتاب معماری «نقش خلاقیت در آموزش معماری و روند طراحی»بیشتر وقتم رو به خودش اختصاص می داد و نمی تونستم واسه مطبوعات وقت بذارم. امیدوارم که بتونم با ناشر کنار بیام و سال آینده چاپش کنیم.
بازم ممنون از گوران عزیز که این فرصت رو به من و همکارانم دادند که بتونیم قدمی موثر و سازنده در ارتقای معماری کشورمان داشته باشیم. از خانم مهندس حاتمی و خانم مهندس بهنود که در این شماره من رو بامقالاتشان یاری کردند. کمال تشکر رو دارم. امیدوارم که مثل دفعه های قبل اکثر مطالب نشریه پر بشه از مقالات دوستانم در تبریز.